سوختن در آتش

کبریت توکلی

 

 

توکلی، کبریتی نبود که نتوان در آتش آن برای وطن سوخت.کبریت توکلی، در طول سالیان بسیاری، نخستین جرقه روشنایی‌خانه‌های ایران را زده است. لامپاها و گردسوزها و علاءالدین‌ها و عالی نسب‌های فراوانی در این وطن سوخته‌اند. امروز هم برای آبادی و آزادی وطن، چاره‌ای جز سوختن با کبریتی که تبریز بسازد نیست. ماشین سازی تبریز، و اراک، و... بسیاری از سازی‌ها و ساختن‌های دیگر جز به گداختن و خاکستر شدن، کسانی مثل تقی توکلی میسر نبود و اکنون هم نیست.تقی توکلی شکفت، بلند و بالا زیست، و برای ملتش و وطنش، اموخت، تلاش کرد، ساخت و آباد کرد و گرما و روشنایی خانه‌های ایران را فراهم ساخت و کوره صنعت ایران را گداخت. او از کارآفرینان، صاحبان صنایع و بنیانگذار ماشین‌سازی تبریز در سن ۸۶ سالگی درگذشت. درود بر او و روانش شاد باد.

 

تقی توکلی ، سال ۱۳۱۰ هجری‌شمسی در تبریز قدم به عرصه حیات گذاشت. در ۶ سالگی توسط پدر تاجر پیشه اش به مدارس قدیمی راه یافت و سپس به تهران رفت و در دبیرستان البرز به تحصیل پرداخت. بعد از اخذ دیپلم، جهت تکمیل معلومات راهی آمریکا شد و پس از ۵ سال تحصیل در رشته مهندسی مکانیک، از دانشگاه نبراسکای آمریکا فارغ‌التحصیل و به وطن مراجعه نمود.

بیشتر مردم آذربایجان عمده کار ایشان را احداث کارخانه ماشین‌سازی تبریز می‌دانند که در سال ۱۳۴۵ هجری‌شمسی در منطقه غرب تبریز احداث شد اما اکثریت کارخانه‌های همجوار مانند پمپ‌ایران، موتوژن، ایدم، کمپرسورسازی، و شرکت گسترش صنایع ریلی، نیز بخشی از خدمات این مرد صنعت به‌شمار می‌رود.

وی از سال تأسیس به مدت ۹ سال، اولین مدیرعامل کارخانه ماشین‌سازی تبریز بود ولی پس از وقوع جریان‌های انقلابی، از مسئولیت خود استعفا داد و با کوله‌باری از تجربه در کارخانه کبریت‌سازی توکلی مشغول به‌کار شد.

توکلی به همراه پدرش خدمات ارزنده‌ای در صنعت کشور انجام داده است که از میان آنها می‌توان به احداث کارخانه کبریت توکلی، راه‌اندازی اولین کارخانه برق خصوصی، احداث کارخانه نئوپان، احداث کارخانه فورمیکا سازی، و احداث کارخانه نئوپان روکش‌دار اشاره کرد که دستگاه‌های این کارخانه‌ها، از کشورهای آلمان‌شرقی، غربی و یوگسلاوی خریداری و مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

توکلی کارخانه ماشین‌سازی تبریز را در سال ۱۳۴۵ در تبریز تاسیس کرد و نزدیک به یک دهه آن را مدیریت کرد. ماشین سازی تبریز از صنایع موفق و از نمادهای نوسازی ایران در منطقه شمال غربی این کشور بوده است.

ماشین سازی تبریز پس از ماشین‌سازی اراک دومین شرکت بزرگ ایران محسوب می شود که در زمینه تولید ماشین‌های صنعتی فعالیت می کند.

او سال ها پیش در مصاحبه ای در زمینه های تاسیس این کارخانه گفته بود در اواسط دهه ۱۳۴۰ طرحی سازمان ملل متحد داد بود که شامل ساخت ۷هزار و ۵۰۰ تن ادوات مختلف، ماشین های ابزار، دریل، الکتروموتور، الکتروموتور صنعتی، و کمپرسور بود. (از طرف وزارت اقتصاد) از من خواهش کردند که در این زمینه با چک‌ها مذاکره کنم".

توکلی گفته است "بعد از مذاکره، تصمیم گرفته شد تا صنایع مربوط به ابزار دقیق را در تبریز و صنایع آهنگری را در اراک ایجاد کنیم. این کارخانه‌ها، ستون فقرات صنایع و تکنولوژی ایران شدند".

تاسیس کارخانه های پمپ‌ایران، موتوژن، ایدم، کمپرسورسازی و شرکت گسترش صنایع ریلی از دیگر اقدامات توکلی در تبریز است. آقای توکلی پس از خاتمه مدیریت خود در کارخانه ماشین سازی تبریز، در کارخانه کبریت‌سازی توکلی مشغول به‌کار شد که موسس آن پدرش بود.

وی در توصیف سابقه خانوادگی اش گفته است "اجداد من از خوانین ایروان (ارمنستان امروزی) بودند که در دفاع از مرزهای ایران نقش آفرینی زیادی داشتند".

کبریت، یا به قول ناظم‌الاطبا «چوبی باریک که نوکش گوگرد باشد»، در قدیم با چوب شاهدانه ساخته می‌شد و یک یا دو سرش آغشته به گوگرد مذاب بود و هنگام برخورد با جسم مشتعل روشن می‌شد. البته این نوع کبریت‌ها اصطلاحا از نوع سایشی نبودند و اگر نوکشان که آغشته به گوگرد بود، در درون آتش یا تلی از خاکستر قرار می‌گرفت، روشن می‌شد.

کبریت‌های معروف به سایشی در سال ۱۸۲۸ میلادی (۱۲۰۵ خورشیدی) اختراع و شش سال بعد به ایران آورده شدند. نخستین کبریت‌های فرنگی با تام تجاری «لوسیفر» در استرآباد گرگان و توسط «سر جیمز فریزر»، سیاح اسکاتلندی، رویت شده‌اند. «ممتحن‌الدوله» از رجال ناصری می‌نویسد: «اولین دفعه که کبریت به ایران آمد، شخصی به نام «اسماعیل آتش» کبریت‌ها را در دست می‌گرفت و فریاد می‌کشید با آتش، آتش درست می‌کنم.»

در ابتدا که کبریت به ایران وارد شد، کالایی منحصر به فرد بود که عموم مردم به آن دسترسی نداشتند و فقط مختص خانواده‌های اعیان و اشراف بود. در قسمتی از سفرنامه «جورج پاسمان‌ تیت» آمده که وی هنگام سفرش به ایران بهترین هدیه ممکن را یعنی یک قوطی کبریت به گله‌داران سیستانی داده است؛ چرا که کبریت فقط در یکی دو ناحیه کشور یافت می‌شود و اگر آتش گله‌داری خاموش شود، وی مجبور است برای آوردن آتش به نزدیک‌ترین روستا برود.

مهم‌ترین کبریت‌های وارداتی به ایران، کبریت‌های اتریشی، سوئدی با اسامی «گلوب»، «روپی»، و «کی» بودند. کبریت‌های اتریشی از مرزهای غربی و ترکیه وارد ایران می‌شد و کبریت‌های سوئدی از مرزهای جنوبی و بوشهر. کبریت‌های اتریشی که از نوع سولفوری بودند، در قوطی‌های گوگردی فروخته می‌شدند که روی آنها تصاویری از اپرا نقاشی شده بود. اکثر دهقانان و رعایا خریدار کبریت‌های سولفوری بودند و کبریت‌های بی‌خطر به دست مشتریان مرفه‌تر خریداری می‌شد. روی قوطی کبریت‌های سوئدی، که از نوع بی‌خطر بودند، نقشی از یک کشتی دیده می‌شد. خریداران این کبریت‌ها را به صورت  ۵۰تایی و ۲۷۰ قران می‌خریدند. تقریبا تا سال ۱۲۸۴ خورشیدی بازار کبریت ایران در انحصار اتریش، سوئد و روسیه بود اما با گذشت زمان کبریت‌های مومی ایتالیایی با نام «چرینی» نیز وارد بازار ایران شد. ارزش واردات کبریت در ایران تا سال ۱۲۹۲ خورشیدی، بالغ بر ۳.۵ میلیون قران برآورد می‌شد که ۷۰ درصد آن سهم روسیه بود.

نخستین کارخانه کبریت‌سازی در ایران در سال ۱۲۷۶ خورشیدی و با کمک سرمایه‌گذار روسی در ایران تاسیس شد. یکی از نخستین کبریت‌سازان ایران را «میرزا علی‌خان امین‌الدوله» معرفی می‌کنند که برای نخستین بار کبریتی معروف به کبریت تهران را درست کرد.

رشد تدریجی صنایع ایرانی با توسعه کارخانه‌های کبریت‌سازی همراه بود. چنانچه در سال ۱۳۰۴ خورشیدی وقتی‌ فقط هشت کارخانه مدرن در ایران فعالت می‌کرد، تنها دو کارخانه آن مربوط به صنعت کبریت‌سازی بودند. این کارخانه در «خرازین» بود اما برچسب این کبریت‌ها در روسیه چاپ می‌شدند که اوایل نقش پرچم ایران و روسیه و بعدها منقوش به نقش شیر و خورشید بودند. ورود کبریت‌های فرنگی و قیمت ارزان‌ترشان باعث ورشکستگی کارخانه‌های ایرانی شد. بعدها و در دوران قاجار کبریتی به نام «الهیه» در تبریز و زنجان ساخته شد که کیفیتی بهتر از کبریت تهران داشت. پس از احداث کارخانه‌های کبریت‌سازی دکان‌های سیگارفروشی رایج شد که در خیابان‌های منتهی به بازار یا لاله‌زار، نادری (بخشی از خیابان جمهوری)، بوذرجمهری (خیابان ۱۵ خرداد) سعدی و فردوسی عرضه می‌شدند.

در ۱۹ اسفند ۱۳۱۰ دولت قانونی مبنی بر انحصار کبریت تصویب کرد که در اختیار دولت قرار می‌گرفت و از دست بیگانگان بیرون می‌رفت.

از جمله مهم‌ترین کارخانه‌های کبریت‌سازی می‌توان به کارخانجات توکلی، ممتاز، زنجان و همدان اشاره کرد که بعدها و با افزایش کارخانجات کبریت‌سازی سندیکای کبریت‌سازان نیز در سال ۱۳۳۰ خورشیدی شکل گرفت.»

فرهنگستان علوم جمهوری‌اسلامی ایران، در سال ۱۳۸۵ از تقی توکلی تجلیل و او را به‌عنوان مهندس برجسته کشور انتخاب کرد.

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در پنج شنبه, 20 دی 1397 ساعت 10:40
  • اندازه قلم